Na noda vakasamataka vakarawarawa na Kalou

Thinking Simply About God

VAKAMACALA TAUMADA

Introduction

E dua na sala yaga me tekivutaki kina na noda vakasamataka na Kalou, e sega ni ena kena ivakamacala (definitions), ia ena veitaro era dau tarogi ira kina na tamata e veisiga. Kena ivakaraitaki, e dua na taro bibi sara: E dina beka ni bula na Kalou? Na taro oqo e tubura tale e so na taro e veisemati kina, me vaka: O cei a bulia na Kalou, ka a lako mai vei na Kalou? E dua beka ga na Kalou? E vakacava na Kalou? E dodonu beka meu vuku me vakataki Einstein me rawa niu kila kina e dua na ka me baleta na Kalou? Na iwiliwili ni taro e rawa ni tarogi e vaka me sega ni mudu, ni se vuqa tale na taro e rawa ni tarogi.

Ni da saga meda vakasamataka na veitaro vakaoqo, e yaga meda vakamalua. E vuqa beka na veika e semati kei na noda vakasamataka na Kalou e dau vakalialiai keda se vakasesei keda. E vinaka cake meda saga meda vakamacalataka e dua se rua ga na vakasama ena dua na gauna, ka kakua ni da saga meda kunea vakadua na isau kecega. E yaga talega meda nanuma tiko ni de dua eda na sega sara ga ni kunea na isau kecega. Me kakua ni vakakurabuitaki keda se vakaleqai keda na ka oqo, baleta ni vuqa na iyatu ni bula raraba eda sega ni kila taucoko, e okati talega kina o keda sara ga!

Ni a vakavulici ira na tamata o Jisu me baleta na Kalou, e a sega vakadua ni vakayagataka e dua na vakasama cecere, dredre, se titobu. Ia, e a vakayagataka ga na italanoa rarawarawa (se "vosa vakatautauvata" — parables) e yavutaki ena bula e veisiga, ka a vukei ira kina na tamata mera tekivu kila na nona rai me baleta na Kalou ena ivakatagedegede ga ni nodra vakasama. Ena gauna ko ya, kei na yasayasa ko ya ni vuravura, na kena vakayagataki na vosa vakatautauvata e dua na iwalewale e dau vakayagataki wasoma me vukei ira kina na tamata mera vakasamataka na Kalou, se na veika vakayalo tale e so.

Na vosa vakatautauvata e a sega ni dau vakamacalataki ena veigauna kecega vei ira na rogoca, ni ra a namaki mera lako yani ka, ena ivakatagedegede ga ni nodra vakasama, mera vakasamataka na ibalebale ni ka e tukuni tiko. E vaka talega kina, ni da saga meda vakasamataka na Kalou, eda na toso ga ena noda ivakarau, me salavata kei na noda rawaka yadua. E so vei keda era taubale malua ga, e so era cici malua, ka so era cici totolo sara. E sega ni ka bibi se da tamata mada vakacava, kevaka eda toso tiko ga ki liu.

Ia, ena rairai nanuma e dua: Na cava meda oca kina ena noda saga meda kila e dua na ka me baleta na Kalou? E dua na taro ena rairai basika ena ituvaki vakaoqo: na cava eda na vakabauta me baleta na Kalou? Ena dua tale na kena tukuni, kevaka eda na vakabauta, e dodonu me dua na ka eda vakabauta.

• 

Io, e a vakaraitaka na Tui Tabu o Sanito Iowane Paula na iKarua ena nona ivola vakabete (encyclical) na Fides et Ratio (kena ibalebale na "Vakabauta kei na Vakasama"), ni gadrevi meda vakayagataka na noda yalomatua se vakasama me vukea na noda kila vakavinaka na noda vakabauta. 1Kevaka eda sega ni vakayagataka na vuku sa solia vei keda na Kalou, e na laurai ena noda vakabauta e vuqa na veika tani, ia ni dikevi vakavinaka, e sega sara ga ni dua na kena yavu se ibalebale. E sa na vakarerevaki na vanua e sa na mua kina na noda bula.

E BULA DINA BEKA NA KALOU?

Does God Exist?

Meda tekivu ena yalodina taucoko ka vakadinadinataka ni sega ni dua e rawa ni solia vei keda e dua na isau e vakadeitaki me baleta na taro bibi duadua oqo — na taro levu duadua ena veitaro kecega. E so na tamata, era dau vakatokai me ra "theists" (mai na vosa vakirisi theos, kena ibalebale na "Kalou"), era sauma, "Io, e bula dina na Kalou." E so tale, era vakatokai me ra "atheists", era kaya, "Sega, e sega ni dua na Kalou." Ia e so tale, era dau vakatokai me ra "agnostics" (mai na vosa vakirisi gnosis, kena ibalebale na "kila-ka"), era kaya, "Keitou sega ni kila, e sega ni rawa ni keitou vakadeitaka se e bula se sega na Kalou."

Ia, kevaka na bula ni Kalou e dua na ka e vakadeitaki sara ka rawa ni vakadinadinataki vakadodonu me sega kina na vakatitiqa, ena sega ni dua na tamata yalomatua me "atheist" se "agnostic". Ia ena sega talega ni dua na tikina me tu kina na vakabauta, baleta ni da na sega ni gadreva meda vakabauta se nuitaka ni bula na Kalou kevaka eda sa kila vakadeivaki ni bula dina na Kalou. E vaka talega kina, kevaka e rawa ni vakadinadinataki ni sega vakadua na Kalou, ena sega sara ga ni dua na kena yaga na noda vakabauta na Kalou. Ena vuravura dina, eda sotava e vuqa na tamata era lewena na tolu na iwasewase oqo, ka ra vakadeitaka kece ni nodra rai ga e dodonu. Oqo na vuna keda a tekivutaka kina na iwasewase oqo ena dua na vakadinadina yalodina — ni bula ni Kalou e dua na ka eda sega ni rawa ni vakadeitaka.

Ia, e bula beka na Kalou? Na taro e vaka me rawarawa oqo e mai laurai ni dredre cake mai na noda a nanuma taumada, nida dikeva vakavoleka. E dua na vuna e vakavuna na kena vakaoqo, ni yavutaki vakatikina ena veika eda dau nanuma ga me baleta na ibalebale ni vosa "bula" (exist). Kevaka, kena ivakaraitaki, au taubale tiko kei na dua na noqu itokani, ka dusia ki na dua na vunikau ni rosi e sevu vinaka tiko, ka tarogi au, "E bula dina beka na vunikau ni rosi oya?", au na kurabui sara ena taro. E matata vei au ni tu e kea na vunikau ka au na kaya, "Io, e macala ni bula, e tu qori e matada." Ia, kevaka e tarogi au na noqu itokani meu vakadinadinataka na ka au tukuna tiko, au na kaya beka meda lako yani kina, tara na drauna, ka boica na sena. Ena dua tale na kena tukuni, eda na cakava na ka era dau cakava na milioni vakavuqa na tamata ena veiyasa i vuravura ena veigauna kecega: eda na nuitaka na noda vakila (senses) me tukuna vei keda na dina ni vuravura vakayago kei na veika vakayago e tiko kina.

DUIDUI NI VEIMATAQALI BULA

Different types of existence

Ia, e tiko tale e so na iyatu ni bula kei na mataqali bula (existence) e lailai se sega sara ga ni dua na kena veisemati kei na veika vakayago. E so na tamata era kauaitaka vakalevu na "itovo vinaka" (good manners). Era vakabauta na tamata vakaoqo ni bula dina ruarua na itovo vinaka kei na itovo ca, ka ni rau rawa ni kilai, ka ni rau vakaitavi dina ena bula. Ia na itovo e itikotiko ni bula veimaliwai (social), ka sega ni vakayago.

Ia e bibi cake mada ga mai na itovo na "lewa dodonu" (justice). Io, na kena bibi e laurai ena nodra sa mate kina e vuqa na tamata era a saga me tara cake e dua na vanua e lewa dodonu cake. Ena ka vakalialia me vakuai na levu vakaoya me rawati kina na lewa dodonu kevaka e sega ni dua na ka e bula ena dua na sala. Ia na lewa dodonu e macala ni sega ni ka vakayago, ia e baleta na sala era veimaliwai ka veitaratara kina na tamata yadua kei na veimatatamata. E baleta talega na "dodonu" kei na "cala" kei na sala e dodonu me tu kina na veika — e sega sara ga ni baleta na vuravura vakayago, dina ga nida bula kece tiko ena vuravura vakayago.

E dua tale na ka, e sega ni vakayago ia e dua na idinadina bibi sara, ka macala vinaka ni bula dina — oya na "loloma" (love). Na itubutubu se isa ni vakamau e lomani, kena ivakaraitaki, e tiko ena dua na veiwekani kei na dua tale, ia na loloma oya e vakaitavi dina ka bibi sara ena sala erau bula kina ka veimaliwai kina. Ena sega ni rawa ni vakaitavi kevaka e sega ni bula, kevaka e sega ni dina. Io, e ka talei meda vakasamataka de dua na veiwekani kaukauwa ni veilomani ni rua na tamata e "dina" cake sara mai na dua na vunikau ni rosi!

E vuqa tale na ivakaraitaki ni veika bibi sara era bula dina ia era sega vakadua ni vakayago. E so vei ira: na inuinui (hope), na loloma soli (charity), na yalololoma (compassion), na doka (honour), na lomani-vanua (patriotism), na qito savasava (fair play), na gagadre cecere (ambition), na yalodina (honesty), na inaki savasava (ideals), kei na doka ni yalo (self-respect). Na veimataqali idinadina oqo era bula dina, ka ra bibi cake sara ki na noda bula — ni ra solia na ibalebale ni noda bula — mai na vuqa na iyaya vakayago eda dau nanuma wale ga ni ra "bula ena vuravura dina".

Meda kaya kina ni dua na ka e "bula" (exists), sa kena ibalebale ni dina (real) — ia, me vaka eda sa raica oti, e duidui na veimataqali idinadina.

(E na qai vakuri tale yani vakamalua)